zuigwindharmoniums met expression

Ontwikkeling harmonium
Rond 1800 wordt door componisten, musici, instrumentbouwers intensief gezocht naar mogelijkheden om klanken uit het niets op te laten komen en te kunnen laten wegsterven, naar mogelijkheden om plotseling zeer luid of heel zacht te kunnen spelen. De zoektocht naar beweeglijkheid in klank leidt tot allerlei aanpassingen van bestaande instrumenten, zoals het orgel en de piano. Ook ontstaan nieuwe instrumenten zoals de glasharmonica, het accordeon, de saxofoon, de tuba en het harmonium.
De naam harmonium wordt rond 1850 steeds meer gebruikt voor een groep instrumenten met toetsen waarvan het geluid wordt voortgebracht door metalen tongen met lucht in beweging te brengen. Andere benamingen in die tijd zijn ondermeer: serafijn, orgue expressif, physharmonica. Vanaf 1850 tot het begin van de Eerste Wereldoorlog worden miljoenen harmoniums gebouwd, vooral in Duitsland, Frankrijk, en Amerika. Na de Eerste Wereldoorlog vindt een stijlverandering plaats in de Westerse muziek. De klank van het harmonium en de speelmogelijkheden voldoen niet aan de nieuwe eisen, integendeel: het wordt ervaren als ‘altmodisch’,
als een instrument uit een voorbije tijd.

Twee bouwprincipes
De harmoniumbouw kent twee verschillende principes: een instrument waarbij de tongen worden aangeblazen (zo’n instrument heet drukwindharmonium) en een instrument waarbij de lucht langs de tongen wordt aangezogen (zuigwindharmonium). De klank van een drukwindharmonium is vol, krachtig en naar buiten gericht, de klank van een zuigwindharmonium is verfijnder maar minder luid. Het creëren van overdruk bij drukwindharmoniums vindt evenals het creëren van onderdruk bij zuigwindharmoniums plaats door middel van een balg (magazijnbalg) die al naar gelang het gekozen principe wordt volgeblazen of leeggezogen. Dit doet de musicus door met zijn voeten, via twee trappers, twee schepbalgen onder de magazijnbalg te bewegen; deze zijn te vergelijken met kleine smidsbalgen. Zuigwindharmoniums worden aanvankelijk hoofdzakelijk in Amerika gebouwd. Vanaf ongeveer 1890 worden ook zuigwindharmoniums gebouwd in Duitsland. Belangrijke bouwers zijn: Mannborg, Lindholm, Hofberg, Straube, Hörügel. Het centrum van de bouw ligt rond Leipzig.

Expression
Bij veel drukwindharmoniums is de magazijnbalg uit te schakelen waardoor via de trappers (via de schepbalgen) direct de lucht naar de tongen geperst kan worden. Het register waarmee deze uitschakeling gerealiseerd wordt, heet Expression. Zo is het mogelijk het volume van de klank zeer direct te beïnvloeden (weinig druk geeft een zachte klank, veel druk een luide) en is een essentieel onderdeel van het instrument. De beroemde Franse drukwindharmoniums van de firma Mustel hebben een zogenaamde ‘dubbele expressie’. Daarbij kan de musicus het volume van hoog en laag (bas en discant) afzonderlijk regelen.
De expression-inrichting op zuigwindharmoniums komt sporadisch voor; een inrichting met dubbele expressie is zeer uitzonderlijk bij zuigwindharmoniums. Enkele firma's in Duitsland hebben instrumenten met deze inrichting gebouwd. Op geen enkele Amerikaans instrument is die te vinden.

Expression bij zuigwindharmoniums
In de literatuur over het harmonium wordt in het algemeen gesteld dat de expression-inrichting bij zuigwindharmoniums een mislukking is. Een gedeelte van de schrijvers bedoelt hiermee dat het concept bouwkundig niet geslaagd is, een kleinere groep is van mening dat de mislukking erin zit dat deze instrumenten niet populair zijn geworden.
De opvatting op deze website is dat een gedeelte van de expression-inrichtingen weinig effect sorteert. Dit komt hoofdzakelijk voort uit bouwkundige fouten in de inrichting danwel een gebrekkige aansluiting van de expression-inrichting op het laten ontstaan van de feitelijke klank. Echter met name de firma's Mannborg, Lindholm, Hörügel en Schiedmayer hebben expression-inrichtingen gebouwd die in effectiviteit niet onder doen voor de Franse drukwindbouw. Ook bij de mening dat het concept niet populair geworden is, zijn kanttekeningen te plaatsen.

Dat de expression-inrichting bij zuigwindharmoniums niet aangeslagen is, heeft diverse oorzaken. Op de eerste plaats is de periode tussen de bouw van de eerste instrumenten met expression (ca.1900) tot aan de abrupte verandering van smaak na de Eerste Wereldoorlog (1918), waardoor het harmonium ouderwets is geworden, erg kort; slechts iets meer dan vijftien jaar. Hierdoor is het niet mogelijk geweest om dit type instrument wijd verbreid ingang te doen vinden. Een tweede oorzaak ligt in de constructie en uitwerking van de expression-inrichting. De uitwerking van de inrichting is anders dan die bij drukwindharmoniums. Bij de zuigwindharmoniums is de expression veeleer een articulatiemogelijkheid in de (adem-)steun van het instrument dan een inrichting ten behoeve van de overgangsdynamiek zoals bij drukwindinstrumenten. Het gebruik van de expression op zuigwind is meer naar binnen gericht, meer op de vorming van de toon en de ruimte tussen twee tonen. Dit vereist een bepaald type aandacht en veel technische vaardigheden van de speler. Een derde oorzaak ligt bij de doelgroep van het zuigwindharmonium. Het zuigwindharmonium in Amerika en delen van Europa is een belangrijk muziekinstrument in de 19de en begin 20ste eeuw voor de opkomende, eenvoudige burger in de lage middenklasse met kerkelijke binding.De inschatting is dat ongeveer 95% van de harmoniums voor deze groep is gebouwd. De muzikale horizon is beperkt tot eenvoudige kerkmuziek en in veel gevallen tot het kerkelijk en evangelisch koraal. De instrumenten die deze groep heeft aangeschaft zijn vanuit een totaaloverzicht bekeken, eenvoudig en veelal beperkt. Bekeken vanuit het perspectief van deze groep zijn het echter volledige instrumenten. Aan een expression-inrichting is absoluut geen behoefte; de muzikale wereld is compleet.

I. Zuigwindharmoniums met dubbele expressie

Voor zover bekend hebben Mannborg, Lindholm, Schiedmayer en Hörügel zuigwindharmoniums gemaakt waarbij er een inrichting is met expression en waarbij bij bas en discant de dynamiek afzonderlijk te regelen is (double-expression). Lindholm en Schiedmayer sluiten aan bij de constructie van double-expression bij het drukwindharmonium: via de kniezwellers is de double-expression te bedienen. Door deze constructie is het niet mogelijk om de kniezwellers te gebruiken voor een General-crescendo (meestal linker kniezweller) en voor het bedienen van de forte kleppen (meestal rechter kniezweller). In de Duitse muziekpraktijk is met name het General-crescendo van belang. Daarom hebben Mannborg en Hörügel dit systeem gehandhaafd en hebben voor de bediening van de double-expression twee aparte kniezwellers aangebracht. Bij Mannborg zijn daarbij de reguleringsbalgen buiten de windlade geplaatst, aan de achterzijde van het instrument. Mannborg kiest tevens voor een klavieromvang van F-contra tot c4 voor deze categorie instrumenten. Bij Lindholm komen in klavieromvang grote en kleine instrumenten voor (van F-contra tot c4 respectievelijk van F-contra tot f3). Bij Schiedmayer ligt het weer anders. Voor zover bekend zijn alleen zuigwindharmoniums gebouwd met een klavieromvang van C - c4 en een deling tussen e1 en f1. Er zijn daarbij twee typen instrumenten: het ene type sluit aan bij de dispositie van het gewone zuigwindinstrument, bij het andere type wordt aansluiting gezocht in kleur bij het drukwindharmonium. De hobo en musette zijn uitgevoerd in drukwindtongen, enkele andere tongen zijn drukwindtongen in een zuigwindframe. Deze constructie is overigens kenmerkend voor de tijd waarin het instrument gebouwd is (jaren twintig van de vorige eeuw): bij de bouw van zuigwindinstrumenten werd door bouwers als Schiedmayer en Köhler gezocht naar de klank van drukwindinstrumenten en bij de bouw van de drukwindharmoniums werd door bijvoorbeeld Mustel meer aangesloten bij de klank van de zuigwindinstrumenten.

1. Mannborg zuigwindharmonium met double expression
Serienummer 20959
Bouwjaar 1911

Toonhoogte
Klavieromvang: F-contra – c 4
Omvang dispositie: diskant 5 spel, bas 6 1/5 spel
Bijzonderheden: expression, double expression, forte expressiv, prolongement, Amerikaanse tongen, Waldhoorn uitgevoerd met drukwindtongen

Dispositie diskant:
Flute d’amour 8 Melodia 8 Oboe 8 Schalmei 8 Piccolo 4 Clarinette 16 Waldhorn 16

Dispositie bas:
Bourdon 8 Diapason 8 Gamba 8 Prinzipal 4 Viola dolce 4 Aeolsharfe 2 Cornett Echo 2 Fagott 16 Subbass 16

Speelhulpen:
Bass Forte
Diskant Forte
Oktav Koppel
Vibrator
Forte Expressiv bass
Forte Expressiv Diskant
Prolongement
Linker kniezweller: General Crescendo
Rechter kniezweller: forte kleppen
Middelste kniezwellers; double expression bas/diskant
Linker hakhevel: opheffing prolongement
Middelste hakhevel: expression aan/uit

2. Mannborg zuigwindharmonium met double expression
Serienummer 29010
Bouwjaar ca. 1917
Toonhoogte: a = 438 Hz
Klavieromvang: F-contra – c 4
Omvang dispositie: diskant 6 spel, bas 6 1/5 spel
Bijzonderheden: expression, double expression, forte expressiv, prolongement, tongen van Duitse makelij, Waldhoorn uitgevoerd met drukwindtongen

Dispositie diskant:
Flute d’amour 8 Melodia 8 Oboe 8 Schalmei 8 Piccolo 4 Clarinette 16 Waldhorn 16 Baryton 32

Dispositie bas:
Bourdon 8 Diapason 8 Gamba 8 Prinzipal 4 Viola dolce 4 Aeolsharfe 2 Cornett Echo 2 Bourdon 16 Subbass 16

Speelhulpen:
Bass Forte
Diskant Forte
Oktav Koppel
Vibrator
Forte Expressiv bass
Forte Expressiv Diskant
Prolongement
Linker kniezweller: General Crescendo
Rechter kniezweller: forte kleppen
Middelste kniezwellers; double expression bas/diskant
Linker hakhevel: opheffing prolongement
Middelste hakhevel: expression aan/uit
Rechter hakhevel: opheffing oktav koppel

3. Lindholm zuigwindharmonium met dubbele expressie
Serienummer
Bouwjaar; ca.1907
Toonhoogte: 440
Klavieromvang: F-contra – c 4
Omvang dispositie: diskant 8 spel, bas 7 1/5 spel
Bijzonderheden: expression, double expression, forte expressiv, prolongement

Dispositie diskant:
Flauto dolce 8 Melodia 8 Oboe 8 Schalmei 8 Aeolsharfe 8 Salicional 8 Flute 4 Clarinette 16 Vox Jubilans 16 Baryton 32

Dispositie bas:
Horn Echo 8 Diapason 8 Aeoline 8 Gamba 8 Viola 4 Viola dolce 4 Aeolian Harp 2 Cornet Echo 2 Bourdon 16 Subbass 16

Speelhulpen:
Expression
Vox Humana
Diskant Koppel
Bass Koppel
Diskant Forte
Bass Forte
Forte Expressiv diskant
Forte Expressiv Bass
Prolongement
Rechter kniezweller: double expression diskant
Linker kniezweller: double expression bas
Linker hakhevel: opheffing prolongement
Middelste hakhevel: Volles werk

4. Lindholm zuigwindharmonium met dubbele expressie

(video).

Serienummer 14223
Bouwjaar ca. 1922
Toonhoogte:
Deling: b0-c1
Klavieromvang: Fcontra - f3
Omvang dispositie: diskant 5, bass 5 1/5 spel

Dipositie:

Discant:
Flauto dolce 8, Melodia 8, Clarinette 16, Vox Jubilans 16, Flue 4, Oboe 8, Schalmei 8, Vox Jubilans 8
Bass:
Horn echo 8, Diapason 8, Bourdon 16, Viola 4, Viola dolce 4, Aeolsharfe 2, Cornett-echo 2, Subbass 16

Speelhulpen:
Vox Humana
Expression
Oktav-koppel
Forte Diskant
Forte bass
Forte expressiv diskant
Forte expressiv bass
Prolongement
Kniehendel rechts: double expression discant
Kniehendel links: double expression bass
Hakhevel links: opheffing prolongement
Hakhevel midden: Grand Jeu

5. Schiedmayer zuigwindharmonium met dubbele expressie
Serienummer 53748
Bouwjaar 1923
Klavieromvang C - c4
Deling: e1 - f1
Omvang dispositie:diskant 9, bas 6 1/5 spel
Bijzonderheden: Oboe, Musette en basson uitgevoerd in drukwindtongen. Aeolsharfe uitgevoerd in drukwindtongen in een zuigwindframe

Dispositie:
Discant: Flöte 8, Hohlflöte 8, Klarinette 16, Piccolo 4, Musette 16, Oboe 8, Aeolsharfe 8, Baryton 32, Voix celeste 16
Bas: Engl. Horn 8, Echo 8, Bourdon 16, Viola 4, Viola dolce 4, basson 8, Aeolsharfe 2, Subbass 16

Speelhulpen:
Expression
Oktav Koppel
Forte diskant
Forte bass
Bass Prolongement C-H
Kniezweller links; double expression bass
kniezweller rechts; double expression diskant
Hakhevel links: prolongement ausloesung
Hakhevel midden: Volles werk

prolongement, diskant 9 spel, bas 6 1/5 spel, omvang C – c4, deling e/f, hobo, basson. Musette en aolsharfe: drukwindtongen,

6. Schiedmayer zuigwindharmonium met dubbele expressie
Serienummer 54292
Bouwjaar 1924
Klavieromvang C - c4
Deling: e1 - f1
Omvang dispositie:diskant 6 bas 6 1/5

Dispositie:
Discant: Flöte 8, Hohlflöte 8, Klarinette 16, Piccolo 4, Musette 16, Gamba 8, Baryton 32
Bas: Engl. Horn 8, Echo 8, Bourdon 16, Viola 4, Viola dolce 4, Cello 8, Aeolsharfe 2, Subbass 16

Speelhulpen:
Expression
Oktav Koppel
Vox Humana
Forte diskant
Forte bass
Bass Prolongement C-H
Kniezweller links; double expression bass
kniezweller rechts; double expression diskant
Hakhevel links: prolongement ausloesung
Hakhevel midden: Volles werk

7. Hörügel dubbele expressie
). (verwijderd), momenteel met gewone expressie,
diskant 8 bas 7 1/5. omvang Fcontra – f3, Clarinet drukwindtongen, serienummer ? bouwjaar ca.1908

II. Zuigwindharmoniums met gewone expression

8. Schiedmayer zuigwindharmonium met gewone expression
Serienummer 57757
Bouwjaar 1927
Klavieromvang: Fcontra - f3
Omvang dispositie: diskant 5, bas 5 1/5 spel

Dispositie:
Discant: Melodia 8, Melodia dolce, Oboe 8, Schalmei 8, Voix celestis 8, Klarinette 16, Vox Jubilans 16, Floete 4
bas: Diapason 8, Diapason dolce 8, Bourdon 16, Subbass 16, Viola 4, Viola dolce 4, cornettino 2, Aeolsharfe 2

Speelhulpen:
Klavierhendel rechts: Expression
Klavierhendel links: Prolongement
Vox Humana
Forte diskant
Forte bass
Oktav Koppel
Kniezweller links: forte bass
Kniezweller rechts: forte diskant
Hakhevel links: prolongement Auslösung
Hakhevel midden: Volles Werk

9. Hildebrandt zuigwindharmonium met gewone expression
Serienummer 492
Bouwjaar ca. 1900
Toonhoogte:
Klavieromvang: F-contra - f3
Omvang dispositie: diskant 6 spel, bas 7 spel

Dispositie:
Discant:
Melodia 8, Piano 8, Aeolsharfe 8, Aeoline 8, Seraphone 8, Flute 4, Flute dolce 4, Cello 16
Bas: Diapason 8, Echo 8, Aeoline 8, Aeolsharfe 8, Bourdon 16, Viola 4, Oboe 2, cornett echo 2

Speelhulpen:
Expression
Vox Humana
Bass Koppler
Diskant Koppler

10. Köhler zuigwindharmonium met gewone expression
diskant 5, bas 6 1/5 omvang C – c4 (deling e/f), serienummer bouwjaar ca. 1925

III. Zuigwindharmoniums met gescheiden (bas/)diskant expression

11. Mannborg zuigwindharmonium met gescheiden bas/diskant expressie
Serienummer: 15699
Bouwjaar: ca. 1908

Toonhoogte: a=438 Hz
Klavieromvang: F contra - f3
Omvang dispositie: diskant 6 spel, bas 6 1/5 spel
Bijzonderheden: expression, prolongement, tongen van Amerikaanse makelij

Dispositie diskant:
Flute d’amour 8 Melodia 8 Oboe 8 Schalmei 8 Bourdon 8 Flute 4 Clarinette 16 Piccolo 2

Dispositie bas:
Bourdon 8 Diapason 8 Gamba 8 Prinzipal 4 Viola dolce 4 Aeolsharfe 2 Cornett Echo 2 Bourdon 16 Subbass 16

Speelhulpen:
Prolongement
Linker kniezweller: general crescendo
rechter kniezweller: forte kleppen
Vibrator
Oktav Koppel

12. Mannborg zuigwindharmonium met diskant expressie
Serienummer 48662
Bouwjaar 1930
Omvang diskant 4, bas 5 1/5 spel
Manuaal omvang
Dispositie diskant
Dispositie bas
Speelhulpen
prolongement
Oktav Koppel
Vibrator
Kniezweller links: general crescendo
Kniezweller rechts: forte kleppen
Kniezweller midden: expression diskant aan/uit
Hendel voor gescheiden forte bas/diskant

IV. Bijzondere zuigwindharmoniums

4. 13. Hörügel 2manualig harmonium
Serienummer: 28128
Bouwjaar; ca. 1915
Omvang: diskant 12 spel, bas 11 1/5 spel
Type: Maestrale style 97B
Omvang: Fcontra - f3
Deling: b0-c1
Afmetingen: h,d,b: 160, 85, 145

Manual 1 diskant:
Salicional 8 (1) Clarinette 16 (2) Principal dolce (3p) Seraphone 8 (4) Baryton 32 Waldhorn 16

Manual 1 bass:
Englisch Horn 8 (1) Bourdon 16 (2) Flute Dolce (3p) Gamba (4) Aeolus Harfe 2 (6) Subbass (7)

Manual 2 diskant:
Melodia 8 (1) Flute d’amour 8 (1p) Cello 16 (2) Flute 4 (3) Vox Celeste 8 (5) Seraphone 8 Aeola Aetheria (8)

Manual 2 bass:
Diapason 8 (1) Dulcet 8 (1p) Cremona 16 (2) Viola dolce 4 (3p) Viola 4 (3) Fagott 8 (8p) Aeola aetheria 8 (8) Speelhulpen:
Vox Humana man. 1
Vox Humana man. 2
Manual Koppel
Oktav Koppel (man. 1)
Bass Forte man. 1
Diskant Forte man. 1
Bass Forte man. 2
Diskant Forte man. 2
Prolongement
Kniehendel links (general crescendo)
Kniehendel midden (forte man. 2)
Kniehendel rechts (forte man. 1)
Prolongement Auslöser

Waarom een expression-inrichting op een zuigwindharmonium?
Vanaf ca. 1890 worden in Duitsland zuigwindharmoniums gebouwd. Belangrijke bouwers van het eerste uur zijn onder ander Mannborg, Lindholm en Hofberg. Deze bouwers zetten een bedrijf op en dienen tegelijkertijd het hoofd te bieden aan een grote toevloed van Amerikaanse zuigwindharmoniums. Kwalitatief hoogwaardige instrumenten worden gebouwd die volgens de makers meer aansluiten bij de Duitse musiceerpraktijk. Vanuit marktstrategische overwegingen worden nieuwe vindingen toegepast op de Duitse instrumenten en is er een streven om het zuigwindharmonium gelijkwaardig te laten zijn met het drukwindharmonium. Zoiets is alleen mogelijk indien het zuigwindinstrument wordt uitgerust met specifieke inrichtingen zoals: expression, double-expression, prolongement, forte expressiv.
Naast deze marktstrategische overwegingen zijn er muzikaal inhoudelijke overwegingen. De vroege ontwikkeling van het harmonium rond 1800 is niet los te zien van de ideeën in die tijd binnen de vroeg-romantiek; ideeën van ondermeer Fichte, Novalis. In de Duitse cultuur is vanaf ongeveer 1890 een herleving van ideeën uit de vroeg-romantiek. In zekere zin is te stellen dat deze herleving van invloed is geweest op de klank en het streven naar beweeglijkheid van klank bij enkele harmoniumbouwers. Om verfijning en beweeglijkheid van klank te krijgen is het noodzakelijk om het Amerikaans zuigwindharmonium aan te passen en te vervolmaken. Dat gebeurt door toepassingen over te nemen van drukwindharmoniums, en door een samenspel van tongenmateriaal, vorm van cancellen, intonatie van de tongen in relatie tot de steun die gegeven kan worden vanuit het expression-spel aan de totstandkoming van de toon. Dit alles heeft geleid tot instrumenten die zeer verfijnd reageren op aanslag en winddruk en waar het drukwindharmonium, zij het dat dit instrument beduidend luider is, wat stijfjes bij aftekent.

Vanwege de complexiteit, zowel speeltechnisch als bouwkundig, is naar vereenvouding van de (double) expression-inrichting gezocht. Dit heeft geresulteerd in een expression-inrichting die via een hendel tussen de knieën te bedienen is: in de middenstand is er expression voor zowel bas als discant, de linkerstand van de hendel geeft expressionspel aan de bas terwijl het discantgedeelte voorzien wordt via de magazijnbalg, de rechterstand van de hendel tenslotte geeft expressionspel aan de discant waarbij het basgedeelte de lucht krijgt via de magazijnbalg. Met deze inrichting is het niet mogelijk om tegelijkertijd overgangsdynamiek aan te brengen in bas en discant. Ook zijn instrumenten gebouwd waarbij slechts expression-spel in de discant mogelijk is.

Terminologie
De ervaring is dat er op het vlak van terminologie nogal wat verwarring is. Deze verwarring wordt in de hand gewerkt doordat het gebied van zuigwindharmoniums met expressie een tot nu toe vrij onontgonnen gebied is en doordat bouwers geëxperimenteerd hebben met variabele winddruk en tot eigen systemen zijn gekomen.
Deze website richt zich hoofdzakelijk op die zuigwindinstrumenten waarbij door de magazijnbalg uit te schakelen, via de schepbalgen en door aanslagmanieren vorm gegeven kan worden aan de toon en de verbinding van tonen. Een systeem bijvoorbeeld waarbij een gescheiden overgangsdynamiek bereikt kan worden tussen bas en discant, zonder dat de magazijnbalg wordt uitgeschakeld, valt hier niet onder.
Wat betreft terminologie:
De term expression op deze website wordt gebruikt voor de situatie waarbij de magazijnbalg volledig buitenwerking gesteld kan worden en de windvoorziening richting de tongen volledig gebeurt via de schepbalgen. De term dubbele expressie wordt gehanteerd voor die instrumenten waarbij de magazijnbalg volledig uit te schakelen is en waarbij de luchttoevoer via de schepbalgen naar bas en discant tegelijkertijd en afzonderlijk te regelen is. De term gescheiden expression wordt gebruikt voor die instrumenten met een inrichting waarbij de magazijnbalg volledig is uit te schakelen en gekozen kan worden tussen drie mogelijkheden: zowel bas- als discant-expressie, dan wel bas-expressie en discant magazijnbalg, dan wel discant-expressie en bas via de magazijnbalg. Ten slotte wordt de term zuigwindharmonium met discant expressie gebruikt voor die instrumenten waarbij de magazijnbalg voor de discant afgesloten kan worden en bespeeld kan worden met expression.